لینک ها
جستجو در سایت
کلمات کلیدی
نظريه های توسعه / راهبرد های توسعه روستايی در کشور های مختلف/دکتر محمدرضا مریدی/قسمت دوم(پایانی)

CALC6.jpg

 

 

توسعه نيافتگي محصول ساخت يا ويژگي اقتصادي سياسي و فرهنگي جامعه نمي باشد بلكه تا حد زيادي نتيجه تاريخي ارتباط گذشته و مدام اقتصادي ميان كشورهاي توسعه نيافته اقمار و كشورهاي توسعه يافته مادر مي باشد فرايند انتقال مازاد از احتمار به مترويل ها استمرار نظام سرمايه داري را ممكن مي گرداند و موجب توسعه بيشتر كشورهاي صنعتي و توسعه نيافتگي روز افزون كشورهاي عقب مانده مي شود از اين رو راه حل توسعه نيافتگي آمريكايي لاتيني را اتخاذ سياست توليد محصولات داخلي مي دانند در ميان متفكران نظريه وابستگي پل باران و آندره گوندر فرانك جايگاه ويژه اي دارند

نظريه مراحل رشد والت روستو

طبق نظريه روستو كليه جوامع از پنج مرحله عبور مي كنند

1-جامعه سنتي : اين جامعه اساسا كشاورزي است و بر تحول محور خانواده گستردهئ سازمان مي يابد

2- شرايط قبل از خيز :  اين شرايط عبارتند از1- رواج اين ايده كه پيشرفت لازمه رسيدن به رفاه اجتماعي است 2-آموزش لااقل بخشي از جامعه 3- ايجاد موسسات خصوصي و عمومي توسط نخبگان 4- ايجاد موسسات مالي و بانكي 5-افزايش سرمايه گذاري و گسترش تجارت 6-استقرار يك قدرت سياستي

3- اين مرحله يك مرحله انتقالي است مرحله خيز اقتصادي :در اين مرحله تفاوت بين جامعه سنتي و توسعه يافته مشخص مي شود شهرها گسترش مي يابند و مراكز جديد شهري پيدا مي شود مرحله نيز روستواز طريق نظام تجهيزي كه بر منابع ملي تكيه دارد و باعث فروريختگي طبقه بندي اجتماعي مي شود و نابودي بخش كشاورزي در پي دارد حاصل مي شود

4-مرحله بلوغ :كه طي آن توليدات صنعتي متنوع شده و صنعت در بخشهاي جديد توسعه مي يابد .

5-مرحله مصرف توده وار :اين مرحله با بالا رفتن سطح زندگي در كل جامعه و نيز افزايش شمار كارمندان و كارگران ماهر و افزايش سرمايه گذاري ها در زمينه تامين اجتماعي و بهداشت مشخص مي شود .

3- مكتب وابستگي و رويكردهاي توسعه نيافتگي

به طور كلي توسعه نيافتگي را وضعيتي دانسته اند كه ناشي از روابط نابرابر بين كشورهاي توسعه نيافته و توسعه يافته مي باشد نظريه پردازان رويكرد توسعه نيافتگي كه در انديشه  شان مفاهيم چون تضاد طبقاتي نابرابري و قطب بندي هاي جهاني كليدي هستند به شدت وامدار انديشه متفكر كلاسيكي چون كارل ماركس هستند اما همه انها نگرش ماركسيستي ندارند مثلا متفکران مکتب اکلا که به بررسی وضعيت توسعه نيافتگی آمريکای لاتين می پرداختند بيشتر کرايش ناسيوناليستی و ضد امپرياليستی داشتند اما نظريه پردازان وابستگی که ديدگاه غالب اين مکتب نيز بودند گرايش کمونيستی داشتند

نظريه وابستگي صورت ديگري از نظريه استعمار است كه به بررسي روابط استعماري و استثماري كشورهاي توسعه نيافته پردازند نظريه پردازان وابستگي معتقدند كه جوامع توسعه نيافته جزيي از يك نظام اجتماعي كلي جهاني هستند اينان اعتقادي به توسعه اقتصادي طي مراحل متوالي ندارند و معتقدند كه اين جوامع در مرحله اي به سر نمي برند كه كشورهاي توسعه يافته امروزي ساليان پيش از آن گذشته اند .

توسعه نيافتگي محصول ساخت يا ويژگي اقتصادي سياسي و فرهنگي جامعه نمي باشد بلكه تا حد زيادي نتيجه تاريخي ارتباط گذشته و مدام اقتصادي ميان كشورهاي توسعه نيافته اقمار و كشورهاي توسعه يافته مادر مي باشد فرايند انتقال مازاد از احتمار به مترويل ها استمرار نظام سرمايه داري را ممكن مي گرداند و موجب توسعه بيشتر كشورهاي صنعتي و توسعه نيافتگي روز افزون كشورهاي عقب مانده مي شود از اين رو راه حل توسعه نيافتگي آمريكايي لاتيني را اتخاذ سياست توليد محصولات داخلي مي دانند در ميان متفكران نظريه وابستگي پل باران و آندره گوندر فرانك جايگاه ويژه اي دارند

 

راهبردهاي توسعه

به طور كلي دو شيوه برنامه ريزي روستايي در جهان سوم وجود دارد اول روش بهبود كه هدف ان تشويق توسعه كشاورزي و افزايش ميزان بهره وري در درون نظام توليد دهقان است دوم شيوه دگرگون سازي كه كوشش است در جهت برقراري اشكال جديد كشاورزي و سازمان اجتماعي و نظام جديد مالكيت اراضي مي پردازد.

1-روش بهبود : در اين روش توسعه از طريق ترويج فعاليت هاي كشاورزي جديد به اين اميد كه دهقانان كاربرد انواع ابزارها و شيوه هاي جديد توليد بتوانند بيشتر به بازار توليد بپردازند استراتژي بهبود داراي دو خط مشي متفاوت است كه عبارتند از: استراتژي تكنوكراتيك و ديگري استراتژي اصلاح طلبانه

در استراتژي تكنوكراتيك به تشويق دهقانان در استفاده از تكنولوژي پيشرفته مي پردازد نظام اقتصادي اساسا مبتني بر  ايدئولوژي سرمايه داري ازاد است تاكيد بر رقابت بازار آزاد و مالكيت پراكنده خصوصي شرط لازم توسعه است اما در عمل مالكيت زميني در دست عده اي تمركز است و در سيستمهاي مزارع بزرگ و شركت هاي زراعي بهره برداري مي شود

استراتژي اصلاح طلبانه به توزيع درآمد بين بخش هاي مختلف جامعه نظر دارد ايدئولوژي همراه با اين نوع توسعه ملي گرايانه و مردم پسند است نهاد عمده مالكيت بر مالكيت هاي خانوادگي استوار است و وجود نيروي كار خانواده مانع از كاربرد وسيع فن اوري مي شود در نتيجه كاربرد اين سياست گروههاي متوسط و پردرآمد سود بيشتري مي برند

2- شيوه هاي دگرگون ساز يكي از استراتژي هاي اين شيوه استراتژي راديكال است كه هدف آن دگرگوني سريع اجتماعي و توزيع مجدد قدرت سياسي است همچنين توزيع مجدد درآمد و ثروت ملي است ايدئولوژي اين استراتژي سوسياليزم است و سوسياليزم كشاورزي بر اين فرض استوار است كه مي توان منابع بالقوه بهره برداري نشده را بسيج كرد در اين استراتژي مالكيت خصوصي از بين رفته بود دهقانان در مزارع جمعي يا دولتي و اشتراكي به كار مي پردازند و تاكيد بسياري بر نيروي كار انساني دارد

 

 

انواع شيوه هاي توسعه روستايي

شيوه توسعه روستايي

اهداف

استفاده كنندگان عمده

وضع مالكيت اراضي

ايدئولوژي

كشورهاي نمونه

شيوه تكنوكراتيك

افزايش توليد

مالكين بزرگ

مالكيت بزرگ خصوصي شركتهاي زراعي انواع سيستم اجاره اي

سرمايه داري

فيليپين ، برزيل

اصلاح طلبانه

توزيع مجدد درآمد و ثروت و افزايش توليد

دهقانان متوسط و زارعان پيشرو

بهره برداري خانوادگي تعاوني ها

ملي گرا

مصر، مكزيك

راديكال

دگرگوني اجتماعي توزيع مجدد قدرت سياسي ثروت و افزايش توليد

دهقانان خرده پا كارگران كشاورزي بدون زمين

مالكيت جمعي كمونها مزارع دولتي

سوسياليزم

چين ، كوبا الجزاير

منبع :ازکيا.نظريه های توسعه روستايی.صفحه 65

دو راه اساسي و عملي در شيوه دگرگون سازي عبارت است از طرحهاي اسكان و اصلاحات ارضي در طرح هاي اسكان از اشكال مختلف تعاوني با مالكيت انفرادي مالكيت پيوسته و مالكيت جمعي بر زميني استفاده مي شود

 

 برنامه هاي توسعه در كشورهاي مختلف

برنامه توسعه روستايي درهند :هندوستان از جمله کشور هايی است که طرح بهبود را برای توسعه روستا های خود بکار گرفت  برنامه هاي طرح برچند قسم بودند .برنامه هاي ارشادي ،برنامه هاي كشاورزي و آبياري وبرنامه هاي بنيادي اجتماعي درزمينه كارهاي كشاورزي ،برخي پيشرفت ها دراشاعه وكاربرد بذرهاي اصلاح شده گندم ونيشكر حاصل شد وهمچنين روستائيان را به استفاده ازكودشيميايي آموزش دادند طرحهاي بهسازي ديگري نظير سنگفرش كردن كوچه هاي ده ،اصلاح نژاد دام ها وكلاسهاي سوادآموزي.دولت هند به علاوه كوشش  كرد كه ايدئولوژي مبتني بر«منزلت كار»و«كيش» دستهاي چركين ناشي از كار» را اشاعه داده وبر«كارداوطلبانه» تاكيدكند(ازكيا،1380 ،صفحه 148)

شيوه هاي بهره برداري از زمين شوروي سابق : شورويبه جهت رويه ايدئولوزيک خود شيوه دگرگون سازی را در پيش گرفت از اين رواصلاحات اراضي در شوروي سابق بيشتر جنبه سياسي داشت و بر حذف فئودالها تاكيد مي كرد از آغاز 1928 زمينهاي زراعي به اجبار اشتراكي شد و دو سازمان توليدي كلخور و سووخوز  بوجود آمد .كلخورها تعاونی های دولت در روستاها بود وسووخوز نام روسي مزارع دولتي شوروي بود كه دارايي و اداره ان كاملا دولتي و بسيار وسيع تر از كلخور بود در اين مزارع كشاورزي علمي و مكانيزه صورت مي گرفت و تمام توليد سووخوز توسط دولت خريداري مي گرديد.

كشاورزي گروهي در تانزانيا: تانزانيا از جمله کشور هايی بود که شيوه اصلاح طلبانه را با طرح اسکان به اجرا در آورد از اينرو در سال 1967 دولت سوسياليستي تانزانيا برنامه توسعه روستايي را بر مبناي نگرش جمع گرا تهيه نمود و اقدام به ايجاد واحدهاي كوچك كشاورزي بر اساس اصول تعاوني و مالكيت اشتراكي ابزار توليد نمود و دهكده هاي عجا را بوجود آورد افراد دهكده به دسته هاي ده خانواري تقسيم شدند كه نتيجتا همكاري وتعاون را بين گروههاي كوچك تر  كرد و تقسيم كار و تخصصي شدن فعاليت را نيز آسانتر نمود .

نظريه شهرك سازي و تعاوني هاي مشاع (کيبوتص) در فلسطين اشغالي: اسرائيل نيز برای توسعه خود طرح اسگان وساخت شهرک هاییهودی نشين را در پيش گرفت.يهوديان مهاجر به فلسطين براي توسعه كشاورزي روستايي كيبونص هايي ايجاد كردند كه مبتني بر ماليكت مشاعي و مالكيت مردمي بود كيبوتص ها مزرعه هايي بود كه توسط چندين خانواده به صورت اشتراكي اداره مي شود و افراد در كار و سهم سود مشترك بودند خانواده ها اغلب زمين را از دولت اجاره مي كردند و با خانه سازي دركنار مزرعه شهرك ايجاد مي كردند كه در نهايت منجر به شهرك هاي يهودي نشين گرديد .(پاپلی .صفحه 209)

 

مدل هاي توسعه با توجه به ماهيت روابط خارجي كشورها

كشورهايي چون نيجريه برزيل تانزانيا چين و هند بر حسب ماهيت روابط خارجي آنها يعني الگوي ورود و مشاركت دراقتصاد جهاني و بعضي شرايط غالب ملي مانند وجود ذخائر نفتي ومعدني فشار جمعيتي و ... مدل هاي توسعه گوناگوني برگزيده اند كه طيفي از ايدئولوژي هاي سوسياليستي تا سرمايه داري را در بر ميگيرد

مدل نيجريه :مدل توسعه نيجريه كه البته راهي مناسب به توسعه نيست بر اساس سياستي بنا شده كه بر حسب آن رشد با هدايت و اتكا به صادرات نفت صورت مي پذيرد و در عوض آن كليه كالاها از رده خارج مي شوند نيجريه نمونه بارز وابستگي است صدور ورود اين كالاها از خارج ارتباط كم و ناهماهنگي با محصولات داخلي وتوليدات روستايي داشته كه منجر به تفاوت هاي فاحشي ميان دستمزد هاي شهر و روستا شد

مدل برزيل: برزيل داراي شيوه توسعه وابسته اي است كه اتفاق سه گانه سرمايه هاي بين المللي دولتي و محلي منافع مشتركي درافزايش انباشت سرمايه و زير سلطه گرفتن مردم دارند و تنها تفاوت ان با مدل نيجريه در آميختگي با اقتصاد سرمايه داري جهاني است در برزيل مالكيت زميني در دست بزرگ مالكان است و روستاييان را تبديل به رعيت و كارگران روز مزد ساخته است

مدل توسعه چين: مدل توسعه چين ريشه در فلسفه اي دارد كه پايه اصولي آن تكامل بخشيدن به عملكرد اشتراكي بر اساس دموكراسي همگاني حذف و برطرف ساختن سه اختلاف بزرگ شهر در مقابل روستا كار فكري در مقابل كاريدي كارگر حقوق بگير در مقابل روستايي و اتكا به خوداست. با توجه به حكومت كمونيستي در چين اين كشور اقدام به توزيع مجدد داراييها و كنترل توزيع وتوليد نمود و با برنامه ريزي مركزي سعي در خود اتكايي نمود .

مدل بنگلادش :سطح پاييني توليد و درآمد به قدري عموميت دارد كه نمي توان منابع موجود را براي توسعه كافي دانست تكنولوژي ضعيف و وابستگي به كمك هاي خارجي به قدري است كه دولت مركزي قادر به ايجاد يك مدل توسعه صريح و روشني نيست چرا كه دولت هاي كمك كننده به بنگلادش به اجراي اولويت هاي و برنامه هاي مورد نظر خود اصرار دارند و اين فرصت برنامه ريزي منظم را به دولت بنگلادش نمي دهد .

مدل فيليپين و اندونزي :مشكلات مشترك اين كشورها ميزان پايين توليدات است كه دليل آن ناتواني و عجز مردم در گردآوري و اندوختن سرمايه و به كارگيري فنون و مهارت هاي جديد و پيشرفته است مدل هاي توسعه در اين كشورها تصوير روشني از تغييرات مهم ساختاري ارائه نمي كنند هيچ يك از آنها در پي انجام اصلاحات ارضي موثر و انقلابي نبوده اند .(ميسرا .صفحه 112)

 

جمع بندی: استراتژي توسعه ملي درايران

دراستراتژي توسعه ملي كه پس از انقلاب مطرح گرديد مباني اعتقادي وفرهنگي (اساسي توسعه  را تشكيل داده اند واستقلال ،پيشرفت عدالت اجتماعي مقاصد اصلي توسعه هستند بنابراين طرح پايه آمايش سرزميني براي سالهاي 1366 تا 1380 به اجرا درآمد

 درطرح پايه آمايش سرزمين ،تقسيم بندي فضاهاي روستايي ازنظر توسعه به اين قرار است 1-مناطق توسعه يافته تر 2-مناطق رو به توسعه 3- مناطق حاشيه اي داراي قابليت توسعه 4-مناطق حاشيه اي با توسعه محدود بدين ترتيب درطرح آمايش آثار نظريه تراوش به چشم مي خورد واولويت توسعه با مناطق مستعد توسعه است ومناطق ضعيفتر درمراتب بعدي قراردارد كه دراين صورت تنها رشد اقتصادي ممكن مي شود نه توسعه يكپارچه ازاين رو طرح آمايش سرزمين به دليل عدم انطباق با اهداف كلان نظام مورد پذيرش واقع نشد وبرنامه هاي توسعه برپايه محروميت زدايي وبرقراري عدالت اجتماعي تدوين گرديد وكشور جهت تعيين مناطق محروم طبقه بندي شد درآغاز برنامه دوم توسعه مناطق محروم برمبناي روستا تعيين شد كه 18082 روستا محروم شناخته شد واينها اعتبارات محروميت زدايي استفاده مي كنند.

جهاد سازندگي و توسعه روستايي: ازميان سه نظريه رفاه عمومي ،رفاه نسبي ورفاه تبعيضي جهاد سازندگي نظريه رفاه عمومي را بكارگرفت و در واقع رفاه را معادل توسعه دانست و سعي كرد با ارائه خدمات رفاهي كه بازده اقتصادي مستقيم ندارد، به اصل عدالت اجتماعي جامعه عمل بپوشاند، ولي با گذشت سی سال نه تنها توسعه روستايي بلكه رشد اقتصادي نيز محقق نشد .ازطرفي ارائه خدمات وامكانات طي چند سال موجب شده است كه روستايي پرتلاش پيشين بعضا به فردي رفاه طلب ومدگرا  تبديل شود وهمواره درانتظار در يافت خدمات نقدي (كميته امداد) وغيرنقدي ازسوي دولت باشد (پاپلي ،1381، صفحه 277)

 

فهرست منابع:

ازكيا . مصطفي . 1381 ." جامعه شناسي توسعه و توسعه نيافتگي روستاهاي ايران". انتشارات اطلاعات

ازكيا . مصطفي . 1370 ." مقدمه اي بر جامعه شناسي توسعه روستايي". انتشارات اطلاعات

ازكيا . 1381. "جامعه شناسي توسعه" . موسسه نشر كلمه

استعلاجي . علي رضا . "برري و تحليل رويكردها و راهبردهاي توسعه روستايي ناحيه اي". مجله جهاد . سال بيست و دوم شماره 252 . مرداد و شهريور 1381

پاپلي يزدي . محمد حسين  ."1381 نظريه هاي توسعه روستايي". انتشارات سمت

دياس . هبران ." برنامه ريزي توسعه روستا ".مركز تحقيقات مسائل روستايي وزارت جهاد سازندگي

فرانك اندره گوندر. 1359 . "جامعه شناسي توسعه و توسعه نيافتگي جامعه شناسي". ترجمه منوچهر نساجيان ، دانشگاه صنعتي شريف

كامران . فريدون . 1374 ." توسعه و برنامه ريزي روستايي". موسسه انتشارات آواي نور

ميسرا . آر.پي . 1371." گزينه هاي توسعه روستايي". سلسله انتشارات روستا و توسعه شماره 7 مركز تحقيقات و بررسي مسائل روستايي

همتا . مجيد . 1350 ". مسائل كشورهاي آسيايي و آفريقايي ".چاپ دوم. انتشارات دانشگاه تهران 

 

 

 

 

[دکتر بهزاد مریدی]
1 مرداد 1390 11:20 صبح